Laudatio - Jury Libris Literatuurprijs
31 mei , 2010
Videoportret Walter van den Broeck
23 april , 201019-04-2010
NCRV’s Casa Luna portretteert de zes genomineerden voor de Libris Literatuur Prijs 2010. Een van de zes is Walter van den Broeck met zijn roman ‘Terug naar Walden’.
Walter van den Broeck stripscenarist
27 maart , 201026 maart 2010 om 13u43
Walter van den Broeck stripscenarist
Schrijver Walter van den Broeck maakt eind dit jaar zijn officiële debuut als stripscenarist. Hij werkt op dit moment aan een scenario voor stripmaker Reinhart.
bron: persbericht Strip Turnhout vanuit Knack: http://knack.rnews.be/nl/actualiteit/nieuws/boeken/nieuws/walter-van-den-broeck-stripscenarist/article-1194708782774.htm#
Uit de strip ‘Kleudde’ waarvoor Reinhart de tekst schreef
Reinhart (1971), bekend van de strips ‘Just’ en ‘Hunker Bunker’ (dat in Libelle, De Bond en Grande verschijnt), is een groot bewonderaar van het werk van Walter van den Broeck, en stelde zelf voor om de Turnhoutse schrijver te vragen een scenario voor hem te schrijven. Van den Broeck stemde daar meteen mee in.
Het verhaal, dat een tiental pagina’s zal omvatten, verschijnt eind dit jaar en zal zich volledig in Turnhout afspelen. Reinhart is alweer de zesde Turnhoutse stadstekenaar die door Strip Turnhout – organisator van het gelijknamige festival – wordt aangeduid. Hij treedt in de voetsporen van Serge Baeken, Pieter de Poortere, Jan Van der Veken, Conz en Koen De Maesschalck.
In zijn kindertijd verslond Van den Broecks strips, en waagde hij zich zelfs aan een eigen reeks. “Op stripgebied behoorden we thuis tot de fortuinlijken”, schreef hij in september 2007 in het stripinfoblad Stripgids. “Wij hadden namelijk een opa in Amerika die elke week de stripbijlagen - in kleur! - van een aantal kranten opstuurde. Loodzware rollen, ter dikte van een regenpijp.”
De jonge schrijver in wording waagde zich zelfs aan een eigen strip. “Van Lucky Luke verzon ik mijn eigen variant. Tussen mijn tiende en mijn veertiende tekende ik vijf verhalen waarvan de held Bill Blaffer heette.” Hij zou uiteindelijk vijf verhalen afwerken, die evenwel nooit gepubliceerd werden. “Strips zijn de basis van mijn papieren vlot”, aldus nog Van den Broeck in 2007 in Stripgids. “Zonder strips was ik nooit begonnen te schrijven. Vòòr Bill Blaffer had ik al eerder een paar strippogingen gedaan. Daaruit had ik geleerd dat een strip een verhaal is. Vanaf Bill Blaffer 1 werkte ik dus met een vooraf uitgeschreven verhaal. Na Bill Blaffer 5 verdwenen de tekeningen. De verhalen zijn tot op vandaag gebleven.”
Van Reinhart verschijnt bij uitgeverij Bries binnenkort een tweede bundel van de gagstrip ‘Hunker Bunker’. Eind vorig jaar werd alvast een stripmuur van zijn hand ingehuldigd in het centrum van Turnhout.
Frank Hellemans
Genomineerde titels voor de Libris Literatuur Prijs 2010
22 maart , 201022-03-2010
- Terug naar Walden, Walter van den Broeck - Meulenhoff/Manteau
- Kleine dagen, Bernard Dewulf - Atlas
- Ruw, Marie Kessels - De Bezige Bij
- Een goed verhaal, Mensje van Keulen - Atlas
- Sprakeloos, Tom Lanoye - Prometheus
- De bewaker, Peter Terrin - Arbeiderspers
- Kleine dagen, Bernard Dewulf - Atlas
- Ruw, Marie Kessels - De Bezige Bij
- Een goed verhaal, Mensje van Keulen - Atlas
- Sprakeloos, Tom Lanoye - Prometheus
- De bewaker, Peter Terrin - Arbeiderspers
Het merendeel van de zes genomineerde boeken voor de Libris Literatuur Prijs 2010 komt uit België. Twee vrouwen houden de eer van Nederland hoog: Marie Kessels en Mensje van Keulen. De winnaar van de Libris Literatuur Prijs 2010 wordt op 10 mei bekendgemaakt in een rechtstreekse uitzending van NOVA vanuit het Amstel hotel en ontvangt dan 50.000 euro.
Tijdens de presentatie in De Nieuwe Kerk te Amsterdam vroeg juryvoorzitter Hans Wijers zich af of het moordzuchtige karakter van vele romans het gevolg was van de ‘niet onder controle te houden gevoelens van ontheemding, rusteloosheid en vervreemding. Hangt het samen met de erupties van geweld waar onze wereld regelmatig door wordt opgeschrikt? Of hoopt ook de literaire schrijver door een snufje moord en misdaad de lezer te verlokken?’ Aldus de jury, die gaat bepalen wie in mei de bijbehorende cheque van deze prestigieuze prijs voor het beste Nederlandstalige fictieboek in ontvangst mag nemen. De zes genomineerde auteurs ontvingen elk 2.500 euro. Lees het volledige juryrapport
De jury van de Libris Literatuur Prijs 2010:
Hans Wijers, voorzitter Raad van Bestuur AkzoNobel (voorzitter)
Joris Gerits, emeritus-hoogleraar van de Universiteit Antwerpen, faculteit Letteren en Wijsbegeerte, departement Letterkunde
Joke J. Hermsen, auteur en filosoof
Susan Smit, auteur, literair criticus en columnist
Aleid Truijens, auteur, literair criticus en columnist bij de Volkskrant
De prijsuitreiking
De winnaar van de Libris Literatuur Prijs 2010 wordt op 10 mei live in NOVA (Nederland 2) bekendgemaakt tijdens het traditionele galadiner voor genodigden in het Amstel Hotel te Amsterdam. Tot de aanwezigen behoren vele ex-prijswinnaars en ex-juryvoorzitters en de winnaar van de speciale lezersprijsvraag van Mieke van der Weij op http://www.miekesleesclub.nl/
Het populaire radioprogramma Casa Luna (Radio 1) zal in de week voorafgaand en op de avond zelf aandacht aan de genomineerden besteden en auteursportretten van de genomineerde auteurs maken en op haar website plaatsen. www.ncrv.nl/casaluna
Au Bouillon Belge
13 november , 2009
Getelde dagen
13 november , 2009
Hanne is een jonge, succesvolle debutante, als ze Debra, een paar jaar oudere politica, leert kennen. Het is liefde op het eerste gezicht.
Acht jaar later wordt Debra plotseling ernstig ziek. De relatie komt onder zware druk te staan. Om maar meteen komaf te maken met Debra’s vrees in de steek te zullen worden gelaten, legt Hanne haar pen neer, en wijdt zich voortaan uitsluitend aan de verzorging van haar geliefde. Het wordt stil rond het paar. In Debra’s toestand komt geen verandering. ‘Mijn dagen zijn geteld,’ zegt ze op een dag. Dan vraagt Hanne haar prompt ten huwelijk. Als bij wonder komt Debra’s genezingsproces op gang.
Korte tijd later is ze weer helemaal de oude. De medische wetenschap staat voor een raadsel. Geen jaar later besluiten ze te scheiden.
Vandaag, na tien jaar, ontmoeten ze elkaar toevallig op een terrasje ergens in de Ardennen.
Wat deed hen eertijds besluiten uit elkaar te gaan? En is deze ontmoeting wel zo toevallig?
Een stuk, over de raadselachtige paden van de liefde, over haar helende kracht, maar ook over haar onverbiddelijkheid, gespeeld door twee rasactrices van eigen bodem!
Speeldata:
- 19, 20, 21, 26, 27, 28 november 2009 om 20u30
- 3, 4, 5, 10, 11, 12 december 2009 om 20u30
- 22, 29 november 2009 om 15u00
- 6, 13 december 2009 om 15u00
- 3 december 2009 om 13u30
Locatie: Theater aan de Stroom - Ijzerenwaag 6 - 2000 Antwerpen
boek van de week: Terug naar Walden / door Erik de Smedt
2 november , 2009|
boek van de week
2/11/2009 - Walter Van den Broeck: Terug naar Walden / door Erik de Smedt
In de brieven aan zijn al decennia in Mexico wonende broer Jules uit “¡Querido hermano!” (1988) legt Walter van den Broeck uit waarom hij nooit is geëmigreerd: “Hoe ongaarne ik het ook toegeef, ik ben bijgod een Belg, een Vlaming, een Kempenaar, die om de benepenheid van zich af te houden globaal denkt maar lokaal handelt.” Het mooiste bewijs van hoe globalisering en lokalisering elkaar kunnen bevruchten, levert hij met zijn ‘crisisroman’ “Terug naar Walden”. Hij begon eraan te werken nog voor de mondiale kredietcrisis uitbrak, en toch tekent die het boek op elke bladzijde, al besteedt de auteur er nauwelijks expliciet aandacht aan. Het zou ook dwaas zijn te willen concurreren met economische en financiële experten à la Geert Noels. Wat thematiek en genre aangaat, is deze roman veel ruimer. Het hoofdpersonage is de schatrijke oude man Ruler Marsh, die zijn imperium bestuurt op de hoogste etage van een wolkenkrabber in Manhattan. Die letterlijk en figuurlijk hoge positie geeft hem goddelijke allures. Maar hij blijkt een god van het wrekende type, die slechts zo rijk is geworden om wraak te nemen op het systeem dat ooit, tijdens de depressie in de jaren ‘30 van de vorige eeuw, het hele gezin Marsh op straat heeft gezet. Een dokter heeft hem meegedeeld dat hij lijdt aan een ziekte waar geen kruid tegen gewassen is en maar kort meer te leven heeft. Voor hem het moment om de beurzen over heel de wereld als dominostenen te laten vallen.
De roman bestaat uit bijna vijftig korte hoofdstukken, verteld vanuit de meest verscheidene ‘kleine mensen’, al weet iedereen die iets van Van den Broeck heeft gelezen dat die term voor hem onzinnig is. Die afwisseling, samen met de luchtige maar trefzekere zinnen en pittige vergelijkingen, brengt vaart in het boek, dat — het lijkt wel een cliché — filmische allures krijgt. De reminiscentie aan Orson Welles’ ‘Citizen Kane’ komt de lezer trouwens wel vaker voor de geest. En over clichés gesproken: Van den Broeck schuwt ze niet, integendeel, hij trekt ze aan om er een superieur spel mee te spelen. De op haar baas verliefde secretaresse Miss Daffodil, de drukte en het lawaai in New York, het chauvinisme, de American Dream om uit de ellende van anderen munt te slaan (een zakenman die tegen grof geld kubussen van de gesmolten Twin Towers verkoopt), een duo lijfwachten met de sympathieke namen Laurel en Hardy (maar welke gruwelijke werkelijkheid zit achter hen verborgen!), de ‘roeping’ om zomaar het vliegtuig naar Brussel te nemen en terug te keren naar zijn roots… De plotselinge verdwijning van hun ‘god’ zorgt bij de duizenden werknemers van Ruler Marsh voor deining, en het levert hoogst vermakelijke passages op wanneer hij ook nog eens ongemerkt uit het Brusselse Hiltonhotel kan ontkomen en na de kennismaking met Kaat Vermeulen, een in Antwerpen als hoertje bijklussende studente filosofie, in het Kempense dorp Wallem verzeilt, waar geen mens van zijn achtergrond op de hoogte is. Een slapstickroman? Daar lijkt het soms even op, maar het is een veel te eenzijdig etiket voor al wat de auteur hier bijeenbrengt. “Terug naar Walden” is net zo goed een maatschappijkritisch boek over sociale uitbuiting, een liefdesroman (ook over het soort liefde dat vaak nog moeizaam wordt aanvaard), een misdaadroman, een utopische roman (die zich hoofdzakelijk in gedachten afspeelt, maar toch ook feitelijk verwijst naar Frederik van Eedens sociale experimenten aan het eind van de 19e eeuw en zijn propagandatocht daarover in de VS) en zelfs — opmerkelijk voor een schrijver die lange tijd “in onmin leefde met de Baas van het leven” — een roman over mystieke ervaringen, niet zozeer in religieuze zin als in de betekenis die “de mystiek bij klaarlichte dag” heeft in het werk van Robert Musil. Verschillende personages hebben op een bepaald ogenblik het gevoel niet langer te kijken naar de wereld, maar door het leven bekeken te worden, op te gaan in de onwerkelijk lijkende witte ruimte tussen de pixels van een steeds verder uitvergrote realistische foto. Het wordt, na veel peripetieën die hier beter niet worden verklapt, ook de ervaring van Ruler Marsh, wiens grootvader Vermeersch uit de Kempen naar Amerika is geëmigreerd. Wat de luchtshow van aëroclub De Duinen, de plaatselijke verhoudingen in Wallem, het onregelmatig brandende groene kruis van de apotheek van Jos Vergif, de bizarre Amerikanen die in hotel Het Paradijs logeren, de spoorloos verdwenen Steve Fossett, de ten onrechte van een parachutemoord verdachte Lies Somers, de wormgatentheorie van heemkundige Kevin Verhelst, de geheimzinnige Engelenplas en het jonge meisje Lotte dat haar eerste maandstonden krijgt en een prachtige droom verwoordt hoe zij de wereld zou inrichten als ze rijk was — wat al die schijnbare zijpaden die de romanschrijver inslaat met de ontwikkeling (of ontbolstering) van Ruler Marsh te maken hebben, moet de lezer zelf ontdekken. “Dit kan niet bestaan zonder dat” is een van de lapidaire sleutelzinnen van het boek. Meer wil ik niet verraden. “Terug naar Walden” is een briljant geconstrueerde roman, onderhoudend en met verrassende diepgang. Ik heb hem gelezen met het geluksgevoel waarmee ik lang geleden jongensboeken heb verslonden waarin alles mogelijk leek. En moest herhaaldelijk denken aan een zin uit Heinrich von Kleists opstel ‘Over het marionettentheater’: “Dus zouden we weer van de boom der kennis moeten eten, om terug te vallen in de toestand van onschuld?” Walter Van den Broeck: Terug naar Walden : roman, Meulenhoff/Manteau Antwerpen, 2009, 287 p., € 22,5. ISBN 9789085422136. Distributie: Standaard uitgeverij |
Terug naar Walden @ Cutting Edge
2 november , 2009Walter Van den Broeck, Terug naar Walden @ Cutting Edge.
Walter Van den Broeck, ‘Terug naar Walden’ (2009)
Een akte van hoop
Was dat even schrikken: de nieuwe roman van Walter Van den Broeck steekt van wal in New York. Weliswaar het financiële centrum van de wereld, maar ook mijlenver van de Kempense werkmansbiotoop waar Van den Broeck veel van zijn verhalen situeert. In een van de hoogste gebouwen van Manhattan zetelt Ruler Marsh. Geheel anoniem trekt hij vanuit zijn kantoor hoog boven het gewoel aan de touwtjes van de wereldeconomie. Hij is de rijkste man van de wereld, maar op een dag verdwijnt hij haast ongemerkt, schijnbaar nergens heen. Zijn laatste order voor hij vertrekt: ‘Verkopen!’
Ooit nam Marsh zich voor ‘de rijkste man van de wereld te worden’. Nu hij doodziek is, is de tijd gekomen voor zijn wraak op het kapitalistische systeem dat zijn ouders ten gronde richtte: hij ontketent een wereldwijde economische crisis. Zelf muist hij ervandoor. Op zijn onbestemde tocht laat de oude man zich leiden door het toeval: ‘Ik werd geroepen…’ herhaalt hij verschillende keren. Via enkele tussenstops komt hij in de Antwerpse hoerenbuurt terecht, waar hij kennismaakt met het jonge gelegenheidshoertje Kitty. Zij neemt hem mee naar haar geboortedorp Wallem, waar Marsh een bijzondere band mee blijkt te hebben.
Marsh belandt er tussen mensen die de economische crisis aan den lijve ondervinden: figuren als Jos Vergif, Meester Kuypers en Kitty. Het legertje belanghebbenden dat hem probeert te volgen, is ondertussen uitgedund tot de twee schimmige privédetectives met een verleden als Guantánamo-folteraar die samen met hem in Het Paradijs logeren. Dat hotelletje heeft het wat moeilijk nu het nabijgelegen Sinc. Inc. stilligt en de zakenmensen wegblijven. Het merendeel van de gasten zijn nu bezoekers van de nabijgelegen Aeroclub De Duinen. In deze setting - die wél typisch Van den Broeck te noemen valt - speelt zich het grootste deel van het verhaal af.
De titel luidt evenwel niet ‘Terug naar Wallem’ maar ‘Terug naar Walden’. Walden was een soort coöperatieve kolonie die schrijver Frederik Van Eeden eind 19de eeuw oprichtte (in navolging van Henry Thoreau) met als bedoeling een zelfvoorzienende samenleving uit te bouwen die niet gestoeld was op het marktdenken. Walden staat in deze roman voor een ideaal dat verloren gegaan is door foute keuzes, die uiteindelijk tot de installatie van het kapitalistische systeem geleid hebben en die verenigd zijn in het personage van Ruler Marsh: ‘Terwijl Vogel zich naar Van Eeden Colony begaf, keerde Marsh terug naar Houston’, luidt een cruciaal zinnetje.
Behalve terug naar Wallem en Walden gaat het in deze roman ook terug naar de grond. De beruchte parachutemoorden van enkele jaren geleden zijn in het verhaal verweven, de nabijheid van een vliegclub is geen toeval en ook Steve Fossett duikt eventjes op. Van de hemel naar de grond, van Manhattan naar Wallem, van economische luchtspiegelingen naar de harde realiteit: dat is de grondbeweging in deze ‘terug’-roman. ‘Terug naar Walden’ kan dan ook worden gelezen als de odyssee van een kapitalist én van een samenleving. Op het einde van het verhaal beseft Marsh hoe abstract de wraakwens was die hij ooit koesterde en hoe catastrofaal de gevolgen zijn van de keuzes die hij maakte. ‘God bidt een akte van hoop’, luidt de slotzin.
‘Terug naar Walden’ is ontegensprekelijk een boek met een boodschap, maar ook gewoon een vintage Van den Broeck: slim, filosofisch en doordacht (de aarde-luchtmetafoor is heel knap uitgewerkt) en bij momenten ook luguber, grappig en net-niet-grotesk. De eerste crisisroman in het Nederlandse taalgebied zou meteen ook wel eens de beste kunnen zijn.
Daan Wouters
© Cutting Edge — 02 Nov 2009
images © Meulenhoff/Manteau
“Terug naar Walden” vrolijke en droevige roman
12 oktober , 2009“Terug naar Walden” vrolijke en droevige roman
Meulenhoff/Manteau | Belga
ma 12/10/2009 - 11:17 De nieuwe roman van Walter Van den Broeck heet “Terug naar Walden”. Walden is de naam van de co-operatieve kolonie (1898-1907) die Frederik van Eeden, geïnspireerd door het boek van Henry David Thoreau, had opgericht en die vrij snel ten onderging. Het hoofdpersonage in deze roman is evenwel geen utopist, maar een man die rijk werd uit wraak op wat het kapitalisme zijn ouders had aangedaan.
Als deze rijkste man ter wereld ongeneeslijk ziek wordt, is de tijd gekomen voor de ultieme afrekening in de gedaante van een wereldwijde economische crisis. Ruler Marsh of Wouter Vermeersch (in hedendaags Nederlands: Walter Van den Broeck) verdwijnt de dag dat de beurzen ineenstorten, uit de streng beveiligde hoogste verdieping van zijn New Yorkse wolkenkrabber.
“‘In deze tijd moet je toch uitkijken voor tasjesdieven.’
‘Daarom heb ik er wat groenten bijgedaan’, glimlachte hij.” (p.83)
Hij duikt op in het Kempense dorp (’Wallem’) waar zijn grootvader vandaan kwam. In die zin is “Terug naar Walden” geen pioniers- maar een terugkeerroman. Toch is er geen sprake van nostalgie bij deze schrijver, voor wie Turnhout toch een afspiegeling van de grote wereld is.
De terugkeer naar Wallem is een landing uit de hogere sferen van speculatie en virtual reality naar een werkelijkheid van een tastbaarder en menselijker soort, waar opnieuw plaats zou moeten zijn voor een praktische utopie met een menselijk gezicht.
Steve Fossett en de parachutemoord
Na een bezoek in Antwerpen aan het Heidegger lezende gelegenheidshoertje Kitty, belandt de zieke Ruler Marsh in haar dorp, waar zij zich weer aan haar studie wijdt (nadat de erotiserende blik van Ruler zijn werk heeft gedaan). Terwijl twee Guantanamo folteraars Ruler in het oog houden, is er nog de verdwenen avonturier en miljonair Steve Fossett, die in hotel “Het Paradijs” verblijft.
“De rijkste man in de wereld. In een dorstige wei in de Belgische Kempen, af en toe aangestaard door een paar koeien, omzoemd door insecten waarvan hij de naam niet kent.” (p.248)
Walter Van den Broeck geeft ook aan de bekende parachutemoord een zeer originele plaats in zijn roman, die af en toe op een Nero-verhaal lijkt. Er duikt vreemd volk op in het dorp waar een jaarlijkse vliegshow plaats heeft. Louche en moorddadige speurneuzen die Laurel en Hardy heten of een apotheker die niet Jef Pedal maar Jos Vergif heet.
Walter Van den Broeck maakt er een bevreemdende en soms lugubere komedie van, maar de ernstige, zelfs filosofische ondergrond blijft altijd zichtbaar. Geen wonder dat er zoveel gevlogen, gezweefvliegd, gehelicopterd wordt en dat het landen, het hernieuwde contact met de grond en de mensen voor inzicht zorgt. De parachutesprong, met het bevrijdende “au-dessus de la mêlee” en de terugkeer naar de wereld, vormt een sterke metafoor in dit boek.
Balans tussen utopie en werkelijkheidszin
De kennismaking met de mensenmaat bevrijdt Ruler Marsh ook van zijn abstracte wraakgevoelens. Over de balans tussen utopie en werkelijkheidszin handelt deze vrolijke en droevige roman.
“Was dit nu de liefde? Nee, dit was dwingender dan liefde. Het was het leven zelf, dat de liefde als middel gebruikt om voortgezet te worden.” (p.251)
En niet alleen de mooie Kitty bestudeert Heidegger, ook Walter Van den Broeck, als altijd begaan met de spanning tussen het zijn en de schijn, plaatste de controversiële filosoof in een toepasselijk motto: “De poging om planmatig een ordening aan de wereld op te leggen, is tevergeefs als de mens zich niet schikt naar het toespreken van de landweg.”
“Terug naar Walden” begint en eindigt met een zin waarvan God het onderwerp is. God is niet de almachtige maar een toeschouwer die, als de schrijver voor zijn personages, het beste voor de mensen hoopt. Net als de schrijver is Hij tot de status van toeschouwer gedwongen. In een slothoofdstuk waarschuwt God waar het met utopieën verkeerd kan lopen. Het minste wat je kan zeggen is dat Hij met Walter Van den Broeck heeft gesproken. “Terug naar Walden” is een wijs en vrolijk boek over onze niet zo vrolijke wereld.
Johan De Haes
Terug naar Walden
Walter Van den Broeck
Uitgeverij Meulenhoff/Manteau
In vrije val
30 september , 2009In vrije val
Walter van den Broeck en de crisis — Na het uitbreken van de financiële crisis zweeg Maurice Lippens een jaar. Alvorens te spreken. Ook Walter van den Broeck zweeg een jaar. En toen sprak ook hij. Zijn Terug naar Walden is de eerste grote Vlaamse roman over de crisis.
Het voornemen om een boek over de crisis te schrijven heeft Walter van den Broeck nooit gehad. Maar het onderwerp diende zichzelf aan. ‘Toen ik mijn autobiografische romans schreef, was mijn verhaalstof wat ze was. Ik had maar van A naar B te gaan. Tegenwoordig gebeurt de onderwerpkeuze veel associatiever, intuïtief zelfs, en ga ik voort op mijn antennes. Erich Fromm heeft ooit gezegd: “Er zijn twee soorten schrijvers, de vrije en de onvrije. De onvrije zijn diegenen die door hun onderwerp worden gekozen, de vrije zijn de schrijvers die hun onderwerp zelf kiezen., In die zin zou je mij een bevrijd schrijver kunnen noemen. Ik beschouw mezelf min of meer als een lakmoespapiertje dat je in de vloeistof van het heden drenkt en dat dan een kleur krijgt. Het eindresultaat is een boek. Dit boek is ontstaan vanuit één beeld, een verhaal dat ik veertig jaar geleden hoorde vertellen, over een wei met daarin een plas die nog nooit was opgedroogd. Ik had die anekdote toen opgeschreven, in een notitieboekje, heb er al die tijd niet aan gedacht, en plots was het er opnieuw. Daar is dit hele boek uit ontstaan.’
Walter van den Broeck leunt ontspannen achterover. De eerste recensie van zijn nieuwe boek is binnen, en ze is positief. (’Een superieure crisisroman - en dat terwijl we er nog middenin zitten’, vond de Nederlandse criticus.)
Laptop
Centrale figuur in Terug naar Walden is Ruler Marsh, de rijkste man ter wereld. Op de bovenste verdieping van zijn wolkenkrabber in New York wordt hij geroepen. Door wie, dat weet hij niet. Waarheen de reis hem zal leiden, weet hij evenmin. Maar hij geeft gehoor aan de roep, en vertrekt. Met de uiteindelijke bedoeling om, nu hij terminaal ziek is, wraak te nemen op het systeem. ‘Al in zijn kindertijd is Ruler Marsh door het economisch systeem waarin wij leven verschrikkelijk gekwetst’, zegt van den Broeck. ‘Tijdens de vorige depressie, in de jaren 1930, is zijn familie op straat gezet. Hij is daardoor in armoede opgegroeid, en koestert zijn hele leven het plan om zich te wreken op dat systeem. Dat kon door de rijkste man ter wereld te worden, en dan het systeem te laten inzakken. Hij zou daar slechts één opdracht voor moeten geven: alles verkopen.’
Zonder zijn bestemming te kennen, begint Ruler Marsh aan zijn tocht naar beneden. Een tocht die telkens beschreven wordt vanuit het standpunt van de mensen die hij ontmoet. Van den Broeck: ‘Ruler Marsh krijgt maar gestalte door de blik van al die nevenpersonages. Daarmee ben ik meteen bij een van mijn stokpaardjes aanbeland. Er zijn geen hoofdrollen en geen bijrollen in het leven. Wij zien onszelf wel als het centrum van de wereldgeschiedenis, maar dat is een illusie. In mijn toneelstukken werk ik ook altijd met evenwaardige rollen. Iedereen heeft een achtergrond, iedereen is voor iemand anders een verhaal. De verhalen van al die personages die hij ontmoet, geven Ruler Marsh op zijn tocht naar beneden betekenis. Het komt een beetje overeen met wat twee andere personages in het boek, twee voormalige ondervragers in Guantánamo, stellen. Het “ik, bestaat niet voor hen. “Wij zijn een soort laptop,, zeggen ze. “Wij worden doorschoten door allerhande beelden en informatiestromen. Daardoor krijgen we de indruk dat we iets betekenen. Maar dat is slechts schijn., Je kunt de vergelijking met het internet maken. Je kunt allerhande foto’s op je beeldscherm oproepen, maar die bestaan slechts virtueel. Je moet er gewoon de juiste code voor intikken.’
Warhoofd
Lange tijd droeg het boek als werktitel In vrije val (’In wezen is dit een boek over vallen. De neergang zit overal in, vrijwel alle personages zijn onderweg naar beneden’, zegt de schrijver), maar uiteindelijk werd het Terug naar Walden. Een verwijzing naar Walden, de landbouwkolonie gesticht door de schrijver Frederik Van Eeden, die van 1898 tot 1907 bestond in het Nederlandse Bussum. Van Eeden - die ook in de roman opduikt - wilde de samenleving hervormen en leefgemeenschappen oprichten die volgens zijn inzichten waren georganiseerd. Ook Ruler Marsh - teleurgesteld in het systeem - staat op een bepaald moment voor de keuze: óf hij keert zich af van de maatschappij om net als Van Eeden volgens een nieuw samenlevingsmodel te gaan leven, óf hij zorgt ervoor dat hij de rijkste man ter wereld wordt, om zo het systeem van binnenuit te laten ontploffen. Hij kiest voor het laatste.
‘Met de landbouwkolonies van Frederik Van Eeden was in essentie niks mis. Er was slechts één probleem: Van Eeden zelf. Hij was een genie. Twintig jaar voor Wittgenstein vond hij de theorieën van Wittgenstein uit. Een jaar voor Freud was hij bij de hypnotiserende Franse arts Auguste-Ambroise Liébault om te leren hypnotiseren. Hij stichtte als een van de eersten in Europa een psychiatrische kliniek. En dan ook nog eens de wereld verbeteren, eventjes tussendoor. Hij was jammer genoeg ook een gigantisch warhoofd. Als hij een praktisch, georganiseerd iemand aan het hoofd van die kolonies had gezet, dan had het kunnen lukken. In die tijd waren er verschillende kolonies, in Engeland, in de VS… Sommige hebben het vrij lang uitgezongen. Van Eeden maakte de juiste analyse van wat er allemaal misging, maar hij kreeg zijn alternatief niet georganiseerd. Zijn eerste fout was dat hij Walden op poten zette samen met een stel kunstenaars. Dat moet je nooit doen. Nescio heeft er een tijd verbleven, net als de romanschrijver Nico van Suchtelen, de latere directeur van uitgeverij Wereldbibliotheek. Die laatste schreef een roman die zich in Walden afspeelt. Bijzonder interessant materiaal, omdat je in dat boek ook de kleinmenselijke kantjes vindt. Hij heeft het ook uitgebreid over Van Eeden, en schetst een heel fraai beeld van de man. Als er zich problemen voordeden, dan trad Van Eeden op de voorgrond, en sprak zalvende taal. Alleen: hij loste geen enkel probleem op. Hij bedekte ze met mooie woorden. Dat bleef natuurlijk niet duren.’
Negatieve bijklank
Van Eeden noemde zijn leefgemeenschap een commune, en heeft het in zijn teksten over ‘het communisme’. Al dekte die vlag toen nog een heel andere lading dan vandaag. Van den Broeck: ‘Die term was toen nog helemaal niet besmet. De communistische revolutie had nog niet plaatsgevonden. Ook in Amerika had die term nog niet de negatieve bijklank die hij na de Oktoberrevolutie in Rusland zou krijgen. Stel je voor: Van Eeden is door twee Amerikaanse presidenten ontvangen, heeft voor vierduizend rijke stinkers een betoog afgestoken over de zegeningen van het communisme, en daarmee een gigantisch applaus geoogst. Veel applaus, maar weinig fondsen. De hele wereld was toen op zoek naar alternatieven. Zo kon het niet langer, daar was iedereen het over eens. Niet alleen economisch, maar ook moreel. Van Eeden verwees met de naam Walden naar Henry David Thoreau. In zijn boek Walden bracht die verslag uit van de jaren die hij alleen in een bos had doorgebracht. Een groot verschil met Van Eeden natuurlijk: Thoreau kroop alléén in een hut in een bos. Hij wilde aantonen hoe weinig een mens nodig heeft om te overleven, zelfs om goed te leven. Hij betaalde nooit belastingen en trok zich van het hele systeem niks aan. Dan was de opzet van Van Eeden beter. Laten we het samen doen, was zijn devies. Hij heeft daar twee hele mooie redevoeringen over geschreven, een voor arbeiders en een voor de burgerij. “Waarvoor werkt gij?, was de eerste, “Waarvan leeft gij?, de tweede. Het zijn pareltjes waarin hij zowel de arbeiders als de burgerij de mantel uitveegt. Tegen de arbeiders zegt hij: “Denk toch eens na. Werk niet voor de burgerij, maar werk voor elkaar., Tegen de burgerij zegt hij: “Maak uzelf niks wijs. Gij leeft op de ellende van uw medemensen., Walden is uiteindelijk mislukt, maar toch blijf ik vinden dat het idee een tweede kans verdient.’
Ontsnappingsroute
Terug naar Walden wemelt van de personages die op zoek zijn naar een beter leven. Of beter misschien: naar een manier om aan de échte wereld te ontsnappen. Een wanhopig zoeken naar een nieuwe start. Op de achterflap van het boek luidt het: ‘Waar zou u willen zijn als u opnieuw zou kunnen beginnen?’ Merkwaardig genoeg is ook de Amerikaanse miljardair Steve Fossett een van die personages. ‘Ik wil een boek altijd verankeren in de tijd waarin het geschreven is. Ik heb me gewoon de vraag gesteld: stel dat ook Steve Fossett, met al zijn reizen rond de wereld en zijn uiteindelijke verdwijning, ook gewoon op zoek was naar een manier om aan deze wereld te ontsnappen?’ Was het dan geen slecht nieuws dat het stoffelijk overschot van Fossett gevonden werd terwijl Van den Broeck aan het boek zat te werken? ‘Helemaal niet. Dat soort dingen voorzie ik. Vergeet niet: ik heb ervaring met koning Boudewijn op dat gebied. Terwijl ik Het Beleg van Laken schreef, moest ik wel een oplossing hebben voor het geval de vorst voortijdig zou komen te overlijden. Ook bij Fossett was dat zo.’
Wie het werk van Van den Broeck kent, zal het niet verbazen dat de tocht naar beneden Ruler Marsh uiteindelijk naar een cité in de Kempen leidt. ‘Hij is op weg naar zijn lotsbestemming. Die is verwant aan de dood, maar tegelijk is het een wedergeboorte. Marsh vermoedt dat hij geroepen wordt. Pas aan het eind van het boek wordt het hem duidelijk dat niet iemand hem roept, maar iets. Dat iets blijkt een roep van generaties, want Ruler Marsh is zelf nooit in België geweest. Maar zijn voorouders wel.’ Meer dan toeval is het uiteindelijk niet dat ook dit boek zich voor een groot deel in de Antwerpse Kempen afspeelt. ‘Waar je ook staat op de wereldbol, je hebt altijd de indruk dat je op het centrale punt staat’, zegt hij. ‘Of dat punt nu in Manhattan ligt of in een dorp in de Kempen, dat maakt niets uit. Stel dat ik in New York geboren en getogen was, dan zou ik alles tot New York herleiden. Neem Woody Allen. Als die een voet buiten New York zet en op reis gaat, dan neemt hij ongeveer half New York mee. Hij huurt een heel hotel af, om toch maar de cocon van de eigen biotoop in stand te kunnen houden. Ik denk dat het des mensen is.’
In de Kempen, het land van zijn voorouders, vindt Ruler Marsh min of meer vrede. Met zichzelf, met het leven én met de wereld. ‘Zijn wraak was een fout idee, en dat realiseert hij zich wanneer een meisje van twaalf het over haar toekomstverwachtingen heeft. Potverdorie, denkt hij, ik straf hier niet alleen Warren Buffet, Bill Gates en consorten mee, maar ook de mensen hier beneden.’ Al wil dat nog niet meteen zeggen dat de crisis achter de rug is. ‘Laat u niks wijsmaken’, besluit Walter van den Broeck. ‘Voor de top van het systeem lijkt het ergste misschien achter de rug. De financiële markten herpakken zich? Best mogelijk. Maar de sociaal-economische crisis komt nu als een tsunami op ons af. In de VS wordt om de zeven seconden iemand uit zijn huis gezet. Ook bij ons zullen er nog veel ontslagen vallen, met alle gevolgen van dien. Maar dat zal de top worst wezen. Die beschouwt werkgelegenheid als vanouds als een hinderlijk bijproduct van de industriële activiteit. Het is niet denkbeeldig dat Van Eedens ideeën straks alsnog een tweede kans krijgen.’
WALTER VAN DEN BROECK
Terug naar Walden.
Meulenhoff/Manteau, 288 blz., 22,50 €.